Αβραάμ Ζεληλίδης
Καθ. Γεωλογίας Παν.Πατρών
Σχιστολιθικό αέριο (shale gas): μια άγνωστη στο ευρύ κοινό, μη συμβατική μορφή ενέργειας, παραμένει μεταξύ άλλων πηγών, ανεκμετάλλευτη μέχρι και σήμερα. Ποια είναι τα οφέλη; Ποιοί οι κίνδυνοι; Ποιο το κόστος αλλά και οι προυποθέσεις εκμετάλλευσής του; Διαθέτει η Ελλάδα κοιτάσματα;
του Δρ Αβραάμ Ζεληλίδη, καθηγητή Γεωλογίας
Τα τελευταία χρόνια ζούμε μια διαρκή πτώση της τιμής του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, εξ’ αιτίας της εκμετάλλευσης των μη συμβατικών κοιτασμάτων στις ΗΠΑ. Με στοιχεία μόνο για την περίοδο 2005-2012 το ενεργειακό κόστος στην ΕΕ αυξήθηκε κατά 37% και στις ΗΠΑ μειώθηκε κατά 4%. Αν σκεφτεί κανείς ότι 2000 μόλις το 1% της αμερικανικής ενέργειας προερχόταν από το σχιστολιθικό φυσικό αέριο, ενώ το 2010 οι ΗΠΑ κάλυπταν περίπου το 20% των ενεργειακών τους αναγκών από τη νέα αυτή μορφή ενέργειας, τότε μπορεί κανείς να εκτιμήσει σήμερα ή αύριο που μπορούμε να φτάσουμε. Υπολογίζεται ότι μέχρι το 2035 οι ΗΠΑ θα καλύπτουν ίσως το μεγαλύτερο τμήμα των ενεργειακών τους αναγκών από το σχιστολιθικό φυσικό αέριο, ενώ κάποιες άλλες πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις θεωρούν ότι θα καλύπτουν μάλλον το σύνολο των ενεργειακών τους αναγκών. Έτσι, το αποτέλεσμα αυτής της αυξανόμενης εκμετάλλευσης των μη συμβατικών κοιτασμάτων στις ΗΠΑ οδήγησαν στην εκπληκτική πτώση των τιμών της ενέργειας (και του κόστους παραγωγής) το οποίο έχει θετικότατες επιδράσεις τόσο για τους καταναλωτές, τις ενεργοβόρες βιομηχανίες όσο και για την οικονομία στο σύνολό της.
Πώς να μην έχει επηρεαστεί ο ανταγωνισμός μεταξύ ΗΠΑ-Ε.Ε-Ιαπωνίας, όταν με βάση τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι τιμές ηλεκτρισμού στην Ε.Ε. σε μια επταετία αυξήθηκαν κατά 33% (2005=100, 2012=135), στην Ιαπωνία οι τιμές αυξήθηκαν κατά 12% (2005=100, 2012=112), ενώ στις ΗΠΑ μειώθηκαν κατά 5% (2005=100, 2012=95);
Στην Ευρώπη όπου το 53% της ενέργειας που καταναλώνεται προέρχεται από το εξωτερικό κατατάσσει την ΕΕ ως τον μεγαλύτερο εισαγωγέα ενέργειας στον κόσμο. Αυτή η εξάρτηση φτάνει στο 80% για το αργό πετρέλαιο και στο 66% για το φυσικό αέριο.
Εγκαταστάσεις αποθήκευσης και μεταφοράς του σχιστολιθικού αερίου. flickr photo by Beyond Coal and Gas http://flickr.com/photos/beyondcoalandgas/9313646738 shared under a Creative Commons (BY) license
Συνεπώς, με τη λογική των σημερινών συγκριτικών πλεονεκτημάτων των ΗΠΑ έναντι της Ε.Ε. οι αντιπαραθέσεις θα εντείνονται. Οι ΗΠΑ θα επιχειρούν με τα φτηνά μη συμβατικά τους κοιτάσματα να εκτοπίσουν από τις αγορές ευρωπαϊκά ή ιαπωνικά προϊόντα και οι ανταγωνιστές τους θα εξωθούνται να απαντήσουν με την ίδια ή και χειρότερη τεχνολογία.
Το ερώτημα λοιπόν είναι σημαντικό, αλλά οι απαντήσεις στο ερώτημα έχουν πολλαπλές αναγνώσεις. Μπορεί το σχιστολιθικό αέριο ή γενικά η αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων να αλλάξουν το παιχνίδι στα θέματα ενέργειας; Το θέμα είναι αν οι απαντήσεις θα έχουν υπόβαθρο μόνο την αξιοποίηση και τα προσδοκόμενα έσοδα και τον ανταγωνισμό ή θα συνεκτιμώνται και τα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκαλούνται από την αξιοποίηση τους.
Ας δούμε όμως τι είναι τα μη συμβατικά κοιτάσματα υδρογονανθράκων του σχιστολιθικού αερίου και του πετρελαίου.
Οι υδρογονάνθρακας που δεν έρχονται στην επιφάνεια του εδάφους με φυσικό τρόπο – έκχυση, αλλά απαιτούνται ειδικοί τρόποι εξόρυξης, ονομάζονται μη συμβατικοί. Και στις δύο περιπτώσεις απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία τους είναι η ύπαρξη λεπτόκοκκων ιζημάτων πλούσιων σε οργανικό υλικό, που ονομάζονται μητρικά πετρώματα, και που μπορούν σε υψηλές θερμοκρασίες (90-150οC) να ωριμάσουν και παράξουν υδρογονάνθρακες. Στην περίπτωση των συμβατικών υδρογονανθράκων αυτοί μετά την παραγωγή τους στην «κουζίνα» δηλαδή την ωρίμανση του μητρικού πετρώματος αποβάλλονται από αυτό, διαδικασία που ονομάζεται πρωτογενής μετανάστευση, και μέσα από τις διαδικασίες της δευτερογενούς μετανάστευσης (μέσα από ρήγματα ή στις επιφάνειες των στρωμάτων) μεταναστεύουν και φτάνουν στις αποθήκες – ταμιευτήρες όπου μας περιμένουν για να τα εκμεταλλευτούμε. Όταν μια γεώτρηση πετρελαίου πετύχει τις αποθήκες τότε αυτοί ρέουν προς την επιφάνεια της γης. Στην περίπτωση των μη συμβατικών υδρογονανθράκων η «κουζίνα» μπορεί να υπάρχει, δηλαδή να υπάρχουν τα πετρώματα που μπορούν να παράξουν τους υδρογονάνθρακες αλλά αυτοί να μη μπορούν ποτέ να βγουν από αυτά με αποτέλεσμα να παραμένουν μέσα σ ’αυτά και μόνο κάτω από ειδική επεξεργασία να μπορούν να αξιοποιηθούν, δηλαδή δεν έχουμε το πρώτο στάδιο που είναι η αποβολή από το μητρικό πέτρωμα δηλαδή η πρωτογενής μετανάστευση.
Με την παραγωγή των υδρογονανθράκων μέσα στα μητρικά πετρώματα αναπτύσσονται υψηλές πιέσεις που σπάνε τα πετρώματα και δημιουργούν δρόμους αποβολής των παραχθέντων υδρογονανθράκων από το μητρικό πέτρωμα. Όταν οι πιέσεις που αναπτύσσονται δεν είναι πολύ μεγάλες ή δεν είναι ικανές να σπάσουν το μητρικό πέτρωμα, γιατί αυτό π.χ. είναι πολύ παχύ, τότε παραμένουν εγκλωβισμένοι μέσα σ ’αυτό και περιμένουν τη … «βοήθεια μας».
Το πόσο παχιά είναι τα μητρικά πετρώματα ή ποια ακριβώς πετρώματα μπορούν να είναι αυτά ή το πόσο μεγάλη πλευρική συνέχεια έχουν ή το πόσο μικρό πορώδες και διαπερατότητα έχουν, άρα το πόσο δύσκολα σπάνε για να αποβάλλουν τους παραχθέντες υδρογονάνθρακες, είναι αντικείμενα που γνωρίζει ο γεωλόγος πετρελαίου και μπορεί να κρίνει αν, που, και κατά πόσο μπορούν να υπάρχουν μη συμβατικά κοιτάσματα στον Ελληνικό χώρο ή αλλού.
Μετά τα παραπάνω νομίζω ότι είναι σαφές ότι τα μη συμβατικά κοιτάσματα «φιλοξενούνται» μέσα λεπτόκοκκα ιζήματα, όπως οι αργιλικοί σχιστόλιθοι, που αποτελούν μητρικά πετρώματα γιατί είναι πλούσια σε οργανικό υλικό, και πως για να αξιοποιήσουμε τα μη συμβατικά κοιτάσματα πρέπει να δημιουργήσουμε σπασίματα μέσα σ΄ αυτά τα μητρικά πετρώματα για να μπορέσουν οι παραχθέντες υδρογονάνθρακες να αποβληθούν από αυτά. Η διαδικασία αυτή, της δημιουργίας δηλαδή τεχνιτών σπασιμάτων μέσα στα μητρικά πετρώματα ονομάζεται υδραυλική ρωγμάτωση.
Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει τα παρακάτω στάδια:
- Στο πρώτο στάδιο εκτελείται η κάθετη γεώτρηση μέχρι να συναντήσουμε – τρυπήσουμε το μητρικό πέτρωμα, το οποίο, κατά κανόνα, βρίσκεται 2-3 χιλιόμετρα ή και περισσότερο κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, για να έχουμε σίγουρα το «βράσιμο» δηλαδή την ωρίμανση λόγω υψηλής θερμοκρασίας του μητρικού πετρώματος.
- Στο δεύτερο στάδιο, η γεώτρηση συνεχίζεται στον οριζόντιο άξονα, ο οποίος εκτείνεται ένα χιλιόμετρο ή και παραπάνω από τον κάθετο άξονα, ενώ στο σύνολο της η γεώτρηση επενδύεται στη συνέχεια με χαλύβδινο περίβλημα, το οποίο και τσιμεντώνεται.
- Στο τρίτο στάδιο, το οριζόντιο τμήμα της γεώτρησης, που βρίσκεται δηλαδή μέσα στο μητρικό πέτρωμα, διατρυπάται με τη χρήση εκρηκτικών δημιουργώντας έτσι σχισμές στο χαλύβδινο περίβλημα της γεώτρησης, και στη συνέχεια, ακολουθεί η έκχυση νερού, που περιέχει άμμο και πρόσθετες χημικές ουσίες, με πολύ υψηλή πίεση μέσα στη γεώτρηση. Το νερό έρχεται σε επαφή με το μητρικό πέτρωμα μέσω των σχισμών, δημιουργώντας μια σειρά μικρών ρωγμών στο πέτρωμα (έτσι δόθηκε και το όνομα «ρωγμάτωση»). Οι κόκκοι άμμου που περιέχονται στο νερό συγκρατούν ανοικτές τις ρωγμές, ενώ οι χημικές ουσίες διευκολύνουν την αποβολή του υδρογονάνθρακα από το μητρικό πέτρωμα. Το υπερ-πεπιεσμένο νερό επιστρέφει στην επιφάνεια όταν, μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας ρωγμάτωσης, εκτονωθεί η πίεση του μέσα στη γεώτρηση και τότε ξεκινά και η δευτερογενής μετανάστευση του υδρογονάνθρακα, αλλά αντί να πηγαίνει στις υπόγειες φυσικές αποθήκες πηγαίνει μέσα από τη γεώτρηση στις ανθρώπινες αποθήκες στην επιφάνεια της γης, δηλαδή ξεκινάει η αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων.
Για την προετοιμασία μίας και μόνο τοποθεσίας παραγωγής, μπορεί να χρειαστούν έως και 25 στάδια ρωγμάτωσης (ανά οριζόντιο φρέαρ), καθένα από τα οποία απαιτεί την έγχυση περισσότερων από 1,6 εκατομμυρίων λίτρων νερού – η συνολική ποσότητα του απαιτούμενου νερού μπορεί να ξεπεράσει τα 38 εκατομμύρια λίτρα, προτού η γεώτρηση γίνει παραγωγική. Ένα μέρος του νερού που διοχετεύτηκε στη γεώτρηση επιστρέφει στην επιφάνεια και είναι μολυσμένο από τις χημικές ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν για τη ρωγμάτωση. Για να επιτευχθεί η πλήρης εκμετάλλευση ενός μητρικού πετρώματος σχιστολιθικού φυσικού αερίου πρέπει να διανοιχθούν πολλές γεωτρήσεις και να εγκατασταθούν πολλαπλές κεφαλές γεωτρήσεων.
Η παραπάνω ανάλυση θα μπορούσε να ομαδοποιήσει την αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων σε επιχειρήματα υπέρ και κατά της αξιοποίησης:
Τα υπέρ:
Η αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων υπόσχεται πολλά σε ότι αφορά την αύξηση των αποθεμάτων και τη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από εξωτερικές πηγές. Η αξιοποίηση τους θα ενισχύσει τον ανταγωνισμό με προφανή οφέλη για τις τιμές αλλά και την ασφάλεια εφοδιασμού της ΕΕ.
Τα κατά:
Τα περιβαλλοντικά προβλήματα, που συνοδεύουν την αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων αερίου, και είναι πολλά.
Η τεχνική, που ουσιαστικά βασίζεται στη θραύση του υπεδάφους, απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού.
Η χρήση τέτοιων ποσοτήτων και μάλιστα με υψηλές πιέσεις δημιουργεί μεγάλους κινδύνους μόλυνσης των υδροφόρων οριζόντων του υπεδάφους, αφού δεν χρησιμοποιείται μόνο νερό, αλλά προσμίξεις νερού με διάφορα χημικά. Τα χημικά δεν μολύνουν μόνο τους υδροφόρους ορίζοντες αλλά και την επιφάνεια του εδάφους αφού το νερό που χρησιμοποιείται επιστρέφει στην επιφάνεια. Επίσης, η ίδια η τεχνική της θραύσης του υπεδάφους έχει αναφερθεί ότι προκαλεί σεισμούς.
Δείγματα νερού για χημικό έλεγχο μετά και πριν την εξόρυξη του σχιστολιθικού αερίου. flickr photo by wcn247 http://flickr.com/photos/wcn247/14963339728 shared under a Creative Commons (BY-NC-ND) license
Τι πρέπει να γίνει όμως για να αποφύγουμε τα περιβαλλοντικά προβλήματα;
Για να αξιολογηθεί με ακρίβεια ο περιβαλλοντικός κίνδυνος των δραστηριοτήτων εξόρυξης σχιστολιθικού φυσικού αερίου, χρειάζεται τόσο η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων όσο και η εκτίμηση επικινδυνότητας για κάθε διεργασία ρωγμάτωσης. Αυτή η καθοριστική αξιολόγηση θα πρέπει να εστιασθεί στις υφιστάμενες συνθήκες σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη υγεία, πρέπει να καθοριστούν τα επίπεδα των υπόγειων και των επιφανειακών υδάτων, καθώς και η ποιότητα αυτών των υδάτινων συστημάτων. Θα πρέπει να θεσπιστούν κανονιστικές διατάξεις αναφορικά με την γεωγραφική εγγύτητα των εγκαταστάσεων υδραυλικής ρωγμάτωσης και εξόρυξης φυσικού αερίου σε κατοικημένες περιοχές και χώρους εργασίας, σε σχολεία, σε τοποθεσίες φυσικού κάλλους και σε προστατευόμενες περιοχές.
Κρίνεται σκόπιμο να καθοριστούν οι επιπτώσεις της εκτεταμένης χρήσης ύδατος που απαιτείται για την υδραυλική ρωγμάτωση στους υδροφόρους ορίζοντες και τα υφιστάμενα αποθέματα νερού. Ένα μικρό μέρος του μολυσμένου νερού που επιστρέφει στην επιφάνεια ανακυκλώνεται και επανεισάγεται στη γεώτρηση με σκοπό να διευκολυνθούν ορισμένα στάδια της διαδικασίας «ρωγμάτωσης». Ωστόσο, ένα μεγαλύτερο ακόμη τμήμα αποθηκεύεται προσωρινά επί τόπου σε στεγανές λεκάνες για ενδεχόμενη μεταγενέστερη μεταφορά (συνήθως με φορτηγά οχήματα) σε συμβατικούς σταθμούς βιολογικού καθαρισμού. Πρέπει να δοθεί ξεχωριστή προσοχή, ώστε να προστατευτούν από τη ρύπανση τα υπόγεια νερά και να διαφυλαχθούν από ενδεχόμενες διαρροές από τις λεκάνες προσωρινής αποθήκευσης.
Εκτός αυτού, οι εγκαταστάσεις όπου τελικά μεταφέρεται το μολυσμένο νερό, πιθανά να μην είναι κατάλληλα προετοιμασμένες ώστε να διαχειριστούν την ασυνήθιστη χημική σύσταση των συγκεκριμένων νερών, π.χ. οι τυπικές εγκαταστάσεις βιολογικού καθαρισμού δεν διαθέτουν τον απαραίτητο εξοπλισμό για την επεξεργασία των χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται στην υδραυλική ρωγμάτωση. Συνεπώς, απαιτείται διαφάνεια και γνωστοποίηση των χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται και για το λόγο αυτό θα πρέπει να θεσπιστεί η υποχρέωση ενημέρωσης των τοπικών και των περιφερειακών αρχών, καθώς και του κοινού σχετικά με τη χημική σύσταση και τη συγκέντρωση των υγρών ρωγμάτωσης.
Τέλος, να θυμηθούμε ότι οι αέριοι μη συμβατικοί υδρογονάνθρακες «κοιμούνται» δηλαδή είναι για πολλά εκατομμύρια χρόνια θαμμένοι και εγκλωβισμένοι και δεν επιβαρύνουν την ατμόσφαιρα, σε αντίθεση με τους υδρίτες που αν και αυτοί είναι μη συμβατικοί, διασπώνται και διαφεύγουν στην ατμόσφαιρα. Έτσι, οι απρόσεκτες γεωτρήσεις και η παραγωγή από «γεωτρήσεις υδραυλικής ρωγμάτωσης» έχουν ως αποτέλεσμα τη διαφυγή μεθανίου στην ατμόσφαιρα. Αυτές οι εξ αμελείας διαρροές μεθανίου θεωρητικά και πρακτικά αντισταθμίζουν τα πλεονεκτήματα που επιτυγχάνονται από την άλλη πλευρά, χάρη στη μείωση των εκπομπών CO2 λόγω της αντικατάστασης των άλλων καυσίμων με φυσικό αέριο.
Πως αντιδράει η Ε.Ε. στην προοπτική αξιοποίησης των μη συμβατικών κοιτασμάτων στην επικράτεια της;
Στην Πράσινη Βίβλο σχετικά με ένα πλαίσιο για τις πολιτικές για το κλίμα και την ενέργεια με ορίζοντα το 2030 αναγνωρίζεται η ανάγκη να αναλυθεί το θέμα της μελλοντικής εξερεύνησης εγχώριων συμβατικών και μη συμβατικών πηγών φυσικού αερίου στην επικράτεια της ΕΕ, ούτως ώστε να προωθηθεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Ωστόσο, η Επίτροπος για τις κλιματικές αλλαγές Connie Hedegaard δεν συμμερίζεται τις παραπάνω απόψεις και δεν εμφανίζεται τόσο υποστηρικτική απέναντι στην αξιοποίηση του σχιστολιθικού αερίου. Επισημαίνει μάλιστα πως Ευρώπη και ΗΠΑ παρουσιάζουν πολύ σημαντικές διαφορές, τόσο γεωλογικά, όσο και προς την εδαφική δραστηριότητα και τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς.
Αρκετά κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Πολωνία, Αυστρία, Γερμανία, Ολλανδία, Σουηδία, Βρετανία, Γαλλία) έχουν προχωρήσει στην έκδοση αδειών για τη διεξαγωγή ερευνών με την ελπίδα ανεύρεσης αξιοποιήσιμων κοιτασμάτων. Ωστόσο, σε κάποια κράτη-μέλη, όπως η Βουλγαρία, η Τσεχία και η Ρουμανία, οι κυβερνήσεις απαγόρευσαν τις διερευνητικές εξορύξεις σε σχιστολιθικά πετρώματα. Στη Βουλγαρία, για παράδειγμα μετά από μεγάλες διαδηλώσεις που πραγματοποιούσαν επί σειράν ημερών περιβαλλοντικές οργανώσεις, οι βουλευτές αναγκάστηκαν να υπερψηφίσουν με μεγάλη πλειοψηφία την πρόταση της απαγόρευσης, και μ’ αυτό τον τρόπο η κυβέρνηση ανακάλεσε την άδεια ερευνών που είχε δώσει στον αμερικανικό ενεργειακό κολοσσό Chevron. Παρόμοιες αντιδράσεις υπήρξαν και στη Ρουμανία, όταν η ίδια εταιρία προσπάθησε να ξεκινήσει έρευνες στη χώρα.
Οι διαμαρτυρίες για την εξόρυξη του σχιστολιθικού αερίου δεν αφήνουν αδιάφορους ακόμη και τους τετράποδους φίλους. flickr photo by Friends of the Earth Scotland http://flickr.com/photos/friendsoftheearthscotland/14417340723 shared under a Creative Commons (BY) license
Τι κάνουμε στην Ελλάδα; Ή τι πρέπει να κάνουμε; Υπάρχουν εκμεταλλεύσιμα μη συμβατικά κοιτάσματα στην Ελλάδα;
Το ΥΠΕΚΑ, της προηγούμενης συγκυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ, χρηματοδότησε ερευνητικά προγράμματα με στόχο να μάθει αν και που υπάρχουν, αν και κατά πόσο μπορούν να αξιοποιηθούν τέτοια μη συμβατικά κοιτάσματα. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών έδειξαν κάποιες περιοχές ενδιαφέροντος.
Η προσωπική γεωλογική μου άποψη μετά από πολλά χρόνια γεωλογικών ερευνών, αλλά και ερευνών που συνεχίζονται και θα συνεχιστούν για αρκετά χρόνια, δείχνουν ότι υπάρχουν περιοχές που παρουσιάζουν ενδιαφέρον αλλά οι έρευνες αυτές έχουν μόνο αναγνωριστικό χαρακτήρα. ΔΙΑΦΩΝΩ με την αξιοποίηση τους εξ’ αιτίας των έντονων περιβαλλοντικών προβλημάτων που δημιουργεί η αξιοποίηση τους και περιεγράφηκαν παραπάνω, με βάση τη σημερινή τεχνολογία αξιοποίησης τους.
ΔΕΝ γίνεται να αφήνεις αναξιοποίητους τους συμβατικούς υδρογονάνθρακες ή ακόμη και τους μη συμβατικούς ΥΔΡΙΤΕΣ και να ασχολείσαι με την επικίνδυνη έως καταστροφική αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων αερίου και πετρελαίου.
ΟΧΙ μόνο πρέπει να εναντιωθούμε σε οποιαδήποτε μορφή αξιοποίησης στη χώρα μας, των μη συμβατικών κοιτασμάτων αερίου και πετρελαίου, αλλά πρέπει να μην επιτρέψουμε ή να αποτρέψουμε την αξιοποίηση τους και στις γείτονες χώρες όπως π.χ. την Τουρκία και τη Βουλγαρία. Οποιαδήποτε μόλυνση των επιφανειακών νερών στη Βουλγαρία, που θα προκληθεί από τα χημικά των γεωτρήσεων, θα επιβαρύνει – μολύνει και τα νερά της Ελλάδας, μέσω των ποταμίων συστημάτων που διέρχονται από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα και τελικά χύνονται στο Αιγαίο, προκαλώντας βλάβες και στο θαλάσσιο οικοσύστημα του Αιγαίου. Δηλαδή η καταστροφή στην Ελλάδα μπορεί να είναι μεγαλύτερη απ’ ότι στη Βουλγαρία, αν και όταν επιτραπεί η αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων πετρελαίου και αερίου στη χώρα αυτή.
Είναι διαφορετικές οι γεωλογικές συνθήκες μεταξύ ΗΠΑ και Ε.Ε. και εντελώς διαφορετική η ανθρωπογεωγραφία μεταξύ ΗΠΑ και Ε.Ε. δείχνοντας και δηλώνοντας το ΟΧΙ στην αξιοποίηση των μη συμβατικών κοιτασμάτων αερίου και πετρελαίου στις χώρες της Ε.Ε.
