“Αναζητώντας μιας νέα μορφή ενέργειας: Αβιοτικοί υδρογονάνθρακες”

avraam-zelilidis

Αβραάμ Ζεληλίδης
Καθ. Γεωλογίας Παν.Πατρών

Αβιοτικοί υδρογονάνθρακες: Τι είναι; Τι πρέπει να ξέρουμε; Πως δημιουργούνται; Υπάρχουν τέτοια κοιτάσματα στην Ελλάδα; Μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε;

του Δρ Αβραάμ Ζεληλίδη, καθηγητή Γεωλογίας 


Μέχρι τώρα πιστεύαμε ότι οι υδρογονάνθρακες έχουν μόνο βιοτική προέλευση, δηλαδή για να παραχθούν απαιτούν την ύπαρξη πετρωμάτων, που ονομάζονται μητρικά πετρώματα, πλούσια σε οργανική ύλη που όταν βρεθεί σε κατάλληλες θερμοκρασίες μπορεί να ωριμάσει και να μετατραπεί σε πετρέλαιο ή αέριο. Ανάλογα δε με την προέλευση του οργανικού αυτού υλικού μπορούμε να εκτιμήσουμε αν το παραγόμενο προϊόν είναι αέριο ή πετρέλαιο.

Τι είναι οι αβιοτικοί υδρογονάνθρακες; Τι πρέπει να ξέρουμε; Πως δημιουργούνται;

Όπως προδίδει η ονομασία τους, αβιοτικό, είναι προϊόντα που παράγονται με τρόπο που δεν σχετίζεται με τον έμβιο κόσμο. Αυτό σημαίνει πως δεν απαιτείται μητρικό υλικό οργανικής προέλευσης το οποίο θα πρέπει να «ψηθεί» για να παράξει τους υδρογονάνθρακες.

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή υδρογονάνθρακες μπορούν να παραχθούν στον ανώτερο μανδύα της γης, και αυτό αυτόματα σημαίνει και απεριόριστη ποσότητα παραγόμενων υδρογονανθράκων, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη θεωρία της βιογενούς προέλευσης (που απαιτεί συγκεκριμένο ποσό οργανικής ύλης, συγκεκριμένες διαστάσεις λεκανών αλλά επίσης αναφέρεται και σε μελλοντική εξάντληση των κοιτασμάτων).

Μετά την παραγωγή των υδρογονανθράκων και με την αβιοτική θεωρία, οι υπόλοιπες παράμετροι παραμένουν οι ίδιοι, δηλαδή χρειάζονται οι δρόμοι μετανάστευσης, οι αποθήκες να είναι διαθέσιμες μετά την παραγωγή, να υπάρχουν τα πετρώματα μόνωσης και προστασίας των αποθηκών αλλά και να παγιδεύονται σε θέσεις κάτω από τη γη, για να μας «περιμένουν» να τα εκμεταλλευτούμε.

Στη συνέχεια οι παραγόμενοι υδρογονάνθρακες μπορούν να μεταφερθούν στον φλοιό μέσω καναλιών μετανάστευσης.

Υδρογονάνθρακες έχουν βρεθεί σε διάφορα ουράνια σώματα κομήτες, μετεωρίτες, στον Τιτάνα (δορυφόρος του Κρόνου), στον Άρη. Οι υδρογονάνθρακες αυτοί, με πιθανή εξαίρεση την περίπτωση του Άρη, υπάρχουν από την δημιουργία αυτών των σωμάτων, και είναι συνδεδεμένοι με αβιοτικούς παράγοντες. Αυτές οι ανακαλύψεις έγιναν πολύ αργότερα από την αποδοχή της βιοτικής θεωρίας γένεσης του πετρελαίου.

Αβιοτικό μεθάνιο παράγεται  σε περιθώρια απόκλισης των λιθοσφαιρικών πλακών, εκεί όπου δημιουργείται ωκεάνιος φλοιός, με την υδροθερμική εξαλλοίωση βασικών και υπερβασικών πετρωμάτων, και συνεπώς έχει μανδυακή προέλευση.  Τα υδροθερμικά ρευστά, ουσιαστικά είναι θαλασσινό νερό, το οποίο κατεισδύει μέσω ρηγμάτων στους βασικούς και υπερβασικούς σχηματισμούς, θερμαίνεται (μέχρι περίπου τους 400oC) και απομακρύνει συστατικά από το μητρικό πέτρωμα με τη βοήθεια διαφόρων αντιδράσεων (εικόνα 1).

Αβιοτικό μεθάνιο μπορεί να παραχθεί και από υπερβασικά πετρώματα που βρίσκονται σε συνθήκες παρόμοιες με αυτές που επικρατούν στην ατμόσφαιρα, σε περιβάλλοντα χαμηλού βαθμού μεταμόρφωσης, που το προϊόν είναι σερπεντινιωμένα πετρώματα.

serpentine

Εικόνα 1: Χαρακτηριστηκά των υδροθερμικών ρευστών κατά μήκος της Μεσοωκεάνειας ράχης (http://www.ifremer.fr/serpentine/english/scientific-sheet-8.htm).

Η σερπεντινίωση με άλλα λόγια, είναι μια διαδικασία μεταμόρφωσης, τόσο σε χαμηλές θερμοκρασίες, <50οC (μετεωρικά νερά) όσο και σε θερμοκρασίες που φτάνουν τους 400oC. Και στις δύο περιπτώσεις παράγεται διατομικό υδρογόνο, διοξείδιο ή μονοξείδιο του άνθρακα, που στη συνέχεια αντιδρούν μεταξύ τους σχηματίζοντας το μεθάνιο ή άλλα βαρύτερα αλκάνια. Οι σημαντικότερες από αυτές τις αντιδράσεις είναι:
(2n + 1) H2 + n CO  CnH(2n+2) + n H2O, όπου για n=1 παράγεται υγρό μεθάνιο.
CO + 2H2 (CH2) + H2O  CH4 + O-2

Είναι όμως σημαντικό να τονιστεί πως οι αντιδράσεις αυτές είναι ασταθείς, επομένως είναι αναγκαίο οι παραγόμενοι υδρογονάνθρακες να βρεθούν σε περιβάλλον χαμηλών πιέσεων και θερμοκρασιών ώστε να μην καταστραφούν.

Το φαινόμενο παραγωγής, διαρροής και ανάφλεξης υδρογονανθράκων (κυρίως μεθάνιο), σε θερμοκρασίες χαμηλότερες από τους 100 οC, έχει παρατηρηθεί σε οφιολιθικές εμφανίσεις σε χώρες όπως Φιλιππίνες, Ομάν, Νέα Ζηλανδία και Τουρκία (εικόνα 2). Το γεγονός αυτό έρχεται σε αντίθεση με τον σχηματισμό και απελευθέρωση του μεθανίου ηφαιστειακής ή υδροθερμικής προέλευσης, όπου οι θερμοκρασίες είναι πάνω από 150 οC. Υπάρχουν βέβαια και οι οφιόλιθοι που παράγουν μεθάνιο εξαιτίας της ενεργής σερπεντινίωσης που συμβαίνει σήμερα, όπως συμβαίνει στην Νέα Καληδονία, στον Καναδά την Καλιφόρνια κ.ά. Το σημαντικότερο όμως είναι πως επιτυγχάνεται παραγωγή μεθανίου από υδρόλυση ολιβίνη σε θερμοκρασίες 30-70 οC (συνθήκες δωματίου), διευρύνοντας έτσι το παράθυρο παραγωγής υδρογονανθράκων.

chimera

Εικόνα 2: Φλόγες από την καύση αβιοτικού μεθανίου στην Χίμαιρα της Τουρκίας (http://www.turkeytravelplanner.com/go/med/olimpos/chimera.html).

Υπάρχουν τέτοια κοιτάσματα στην Ελλάδα; Μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε;
Πρόσφατες μελέτες στον ελλαδικό χώρο έδειξαν την ύπαρξη αβιοτικού μεθανίου στην περιοχή της Όρθυος. Η Όρθυς ανήκει στην Πελαγονική ζώνη, που κατά τη διάρκεια του Μεσοζωικού αποτελούσε ένα ύβωμα κρυσταλλικών πετρωμάτων, το οποίο διαχώριζε την Πινδική αύλακα στα δυτικά, από την αύλακα του Αξιού στα ανατολικά.

Οι πρόσφατες μελέτες των Etiope et al, 2013 στον Ελλαδικό χώρο, και μάλιστα στα οφιολιθικά συμπλέγματα των Πίνδου, Βούρινου, Όρθυος και Βέροιας, όπου πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις σε πηγές, έδειξαν πως η περιοχή της Όρθυος είχε συγκεντρώσεις αβιοτικού μεθανίου. Συγκεκριμένα από πηγές, αλλά και από εδαφικές διαρρήξεις, διαρρέει μεθάνιο από τους οφιόλιθους των περιοχών Αρχάνι και Εκκάρα, δυτικά του όρους Όρθυς, στον νομό Φθιώτιδας.

Πόση όμως είναι η ποσότητα μεθανίου κάθε χρόνο; Οι μετρήσεις έδειξαν για μια μικρή περιοχή που ερευνήθηκε με λεπτομέρεια ότι παράγονται περίπου κάθε χρόνο 100 κιλά μεθανίου.

Υπάρχουν ανάλογες περιοχές και στην υπόλοιπη Ελλάδα;
Στον ελλαδικό χώρο εντοπίζονται δύο οφιολιθικές λωρίδες, η δυτική και η ανατολική (εικόνα 3). Οι οφιολιθικές εμφανίσεις της ανατολικής οφιολιθικής λωρίδας καταλαμβάνουν την κεντρική Μακεδονία ενώ οι οφιόλιθοι της δυτικής εκτίνονται από τα ελληνο-αλβανικά σύνορα μέχρι και την Κρήτη. Οι δύο αυτές λωρίδες ξεκινούν από την Σερβία. Στην Σερβία αν και έχουν παρατηρηθεί διαφυγές μεθανίου, δεν έχει εξακριβωθεί ακόμη αν πρόκειται για αβιοτικό ή βιοτικό. Παρόλα αυτά λόγω της ύπαρξης οφιολιθικών πετρωμάτων στην περιοχή ίσως αυτό να έχει αβιοτική προέλευση.

ofiolithikes-lorides

Εικόνα 3: Δύο οφιολιθικές λωρίδες της Ελλάδας (Zachariadis 2007).

Η εξέταση πιθανότητας γένεσης αβιοτικού μεθανίου γίνεται με βάση τις συνθήκες που επικρατούν στο οφιολιθικό σύμπλεγμα της Όρθυος, όπου: 1.Επικρατεί σημερινή σερμπεντινίωση. 2. Έχουμε κύρια ρευστά χαμηλών θερμοκρασιών, 3. Υπάρχουν ρήγματα για τη μετανάστευση, αλλά και την κατείσδυση του μετεωρικού νερού, 4. Υπάρχουν καταλύτες, όπως μαγνητίτη ή χρωμίτη, για την πραγματοποίηση των αντιδράσεων. 5. Το ΡH >10, με υψηλά ποσοστά κατιόντων ασβεστίου και ανιόντων υδροξειδίου, και 6. Ο κύριος λιθότυπος είναι χαρτσβουργίτης.

Οφιόλιθοι δυτικής Χαλκιδικής (εικόνα 4): Τα οφιολιθικά συμπλέγματα κατά μήκος της Περιροδοπικής ζώνης παρουσιάζουν περιορισμένα, σε μορφή φακών, σώματα χαρτσβουργίτη σε αντίθεση με την περιοχή ανάμεσα στις Αρχάνι-Εκκάρα. Το γεγονός αυτό μειώνει την δυναμική παραγωγής μεθανίου σε αυτά τα συμπλέγματα, όμως πρόκειται για μια περιοχή μεγαλύτερη σε έκταση. Μόνο τα οφιολιθικά συμπλέγματα κατά μήκος της Χαλκιδικής μέχρι την Θεσσαλονίκη έχουν μια έκταση περίπου 80km2, με συνολικό μήκος 40km και μέσο πλάτος 2km, σε αντίθεση με την περιοχή ανάμεσα στις Αρχάνι-Εκκάρα με έκταση 300m2 . Στις δύο παραπάνω περιπτώσεις όμως, οι χαρτσβουργίτες είναι τα πλέον εξαλλοιωμένα πετρώματα. Άρα τα υπόλοιπα υπερβασικά πετρώματα (δουνίτες, λερζόλιθοι) αποδίδουν λιγότερο μεθάνιο.

ofiolithika-simplegmata-makedonias

Εικόνα 4: Οφιολιθικά συμπλέγματα κεντρικής Μακεδονίας (τροποποιημένη από Zachariadis 2007).

Το πάχος των οφιολιθικών συμπλεγμάτων κατά μήκος της Περιροδοπικής ζώνης δεν είναι γνωστό λόγω της έλλειψης γεωτρήσεων, αλλά αφού παρουσιάζονται σαν επωθημένα τεμάχη ωκεάνιου πυθμένα δεν μπορούν να ξεπερνούν τα 3 km (πάχος ωκεάνιου φλοιού 5-15km πριν επωθηθεί). Άρα, αναμένεται οι θερμοκρασίες των ρευστών που κυκλοφορούν στα πετρώματα να είναι κοντά σε αυτές της περιοχής Αρχάνι-Εκκάρα. Οι αντιδράσεις παραγωγής μεθανίου απαιτούν την ύπαρξη καταλυτών, οι οποίοι μπορούν να βρεθούν στη μεταλλοφορία των οφιολίθων της κεντρικής Μακεδονίας όπως αναφέρθηκε.

Τα οφιολιθικά συμπλέγματα της Χαλκιδικής και της Θεσσαλονίκης τέμνονται από ρήγματα με ΒΔ-ΝΑ και Β-Ν διεύθυνση (εικόνα 5). Συνεπώς υπάρχει η δυνατότητα μεταφοράς των υδρογονανθράκων, αλλά και κατείσδυσης του νερού. Επιπλέον όμως, αν και κάποια από αυτά τα ρήγματα λειτουργούν σαν παγίδες, είναι αμφίβολο αν το μεθάνιο μπορεί να συγκεντρωθεί σε κάποιο ρεζερβουάρ καθώς τα οφιολιθικά πετρώματα δεν διαθέτουν πρωτογενές πορώδες, με αποτέλεσμα τα αέρια να συγκεντρώνονται σε διακλάσεις, ρήγματα και σε ροδιγκιτιωμένα πετρώματα.

Εικόνα 5: Απόσπασμα σεισμοτεκτονικού χάρτη, όπου 1: σύμπλεγμα Βάβδου, 2: σύμπλεγμα Γερακινής-Ορμύλιας και 3: συμπλέγματα Κασσάνδρας και Σιθωνίας (τροποποιημένος από Ι.Γ.Μ.Ε. 1989)

Εικόνα 5: Απόσπασμα σεισμοτεκτονικού χάρτη, όπου 1: σύμπλεγμα Βάβδου, 2: σύμπλεγμα Γερακινής-Ορμύλιας και 3: συμπλέγματα Κασσάνδρας και Σιθωνίας (τροποποιημένος από Ι.Γ.Μ.Ε. 1989)

Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση να υπάρχουν ποσότητες μεθανίου που δημιουργήθηκαν κατά την διάνοιξη του ωκεανού, με παραγωγή μεθανίου, όμοια με αυτήν της Μεσοατλαντικής ράχης, με υψηλές θερμοκρασίες ρευστών, μεγαλύτερες των 400οC. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι ποσότητες κατάφεραν να διασωθούν με κάποιο τρόπο.

Μεσοελληνική αύλακα: Το υπόβαθρο της αύλακας είναι οφιόλιθοι (εικόνα 6). Επομένως, είναι λογικό να υποθέσουμε πως ίσως υπάρχει η πιθανότητα να υπάρξει αβιοτικό μεθάνιο στην περιοχή, πέραν από το μεθάνιο που παράγεται από το οργανικό υλικό των ιζημάτων της λεκάνης.

Εικόνα 6: Απόσπασμα γεωλογικού χάρτη, με έμφαση στην Μεσοελληνική αύλακα και τα οφιολιθικά συμπλέγματα Βούρινου, Πίνδου πλευρικά αυτής (τροποποιημένος από Ι.Γ.Μ.Ε 1989).

Εικόνα 6: Απόσπασμα γεωλογικού χάρτη, με έμφαση στην Μεσοελληνική αύλακα και τα οφιολιθικά συμπλέγματα Βούρινου, Πίνδου πλευρικά αυτής (τροποποιημένος από Ι.Γ.Μ.Ε 1989).

Οι οφιόλιθοι του υποβάθρου προέρχονται από τον ωκεανό της Πίνδου, όπως και τα συμπλέγματα πλευρικά της αύλακας, συμπλέγματα Πίνδου και Βούρινου. Τα οφιολιθικά στο υπόβαθρο καλύφθηκαν με ιζήματα, με αποτέλεσμα ακόμη και μικρές ποσότητες μεθανίου να συσσωρεύονται στις υπάρχουσες κλαστικές παγίδες. Οι συνθήκες (πίεση και θερμοκρασία) που θα επικρατούν θα είναι υψηλότερες από αυτές που επικρατούν στα οφιολιθικά πλευρικά της αύλακας, που ίσως να συνεπάγεται γρηγορότερες και αποτελεσματικότερες αντιδράσεις και επομένως μεγαλύτερη παραγωγή μεθανίου.

Καταλήγοντας είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθούν καταρχάς στοιχειακές αναλύσεις των αέριων υδρογονανθράκων που διαφεύγουν στην περιοχή, προκειμένου να εξακριβωθεί η ύπαρξη-παραγωγή ή όχι αβιοτικού μεθανίου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ.
Η βιοτική θεωρία γένεσης του πετρελαίου και κατ’ επέκταση των υδρογονανθράκων, έχει πλέον μεγαλύτερη απήχηση στην επιστημονική κοινότητα. Αυτό μάλλον οφείλεται στην μεταγενέστερη ανακάλυψη αβιοτικών υδρογονανθράκων σε ουράνια σώματα και σε περιοχές συνδεόμενες με υπερβασικά και βασικά πετρώματα, ενώ ήδη επικρατούσε και εδραιώθηκε η βιοτική θεωρία.

Η αβιοτική θεωρία ανάγκασε πολλούς επιστήμονες να αναθεωρήσουν τον τρόπο δημιουργίας της ζωής και στη συνέχεια τους έκανε να σκεφτούν τις δυνατότητες που προσφέρει μια πηγή αβιοτικών υδρογονανθράκων. Εφόσον μπορεί να παραχθεί μεθάνιο στον μανδύα της Γης, τότε πολλοί επιστήμονες πιστεύουν πως η ανθρωπότητα θα διαθέτει μια ανανεώσιμη πηγή ενέργειας, χωρίς όρια σε αντίθεση με την βιοτική θεώρηση.

Η γένεση λοιπόν υδρογονανθράκων ερμηνεύεται κυρίως με αντιδράσεις οι οποίες απαιτούν καταλύτες. Οι αντιδράσεις αυτές είναι ασταθείς και επομένως οι συνθήκες στις οποίες παράγονται οι υδρογονάνθρακες δεν είναι οι σταθερές. Το αποτέλεσμα είναι οι υδρογονάνθρακες να καταστρέφονται αν δεν μετακινηθούν σε περιβάλλοντα με χαμηλότερες θερμοκρασίες και πιέσεις. Για αυτό ακριβώς σημαντικότατο ρόλο παίζει η τεκτονική και τα ρήγματα που θα μεταφέρουν τα όποια παράγωγα σε ανώτερα σημεία, μέχρι τον φλοιό. Αρχικά υπήρχε η πεποίθηση ότι τέτοιες αντιδράσεις συμβαίνουν μόνο σε ακραία περιβάλλοντα, αλλά σήμερα υπάρχουν αρκετά παραδείγματα (Τουρκία, Ελλάδα, Ιαπωνία) όπου μεθάνιο σχηματίζεται σε οφιολιθικά πετρώματα σε συνθήκες με χαμηλές θερμοκρασίες και πιέσεις, όπου συμβαίνει σήμερα σεπμπεντινιώση.

Είναι πολύ δύσκολο να υπάρξουν κοιτάσματα που θα αποτελούνται εξολοκλήρου από αβιοτικούς υδρογονάνθρακες. Αναφέρθηκε πως οι αντιδράσεις παραγωγής είναι ασταθείς, άρα αν οι υδρογονάνθρακες σχηματιστούν στον μανδύα, την αστείρευτη θεωρητικά πηγή, θα πρέπει να μετακινηθούν γρήγορα προς τα ανώτερα στρώματα. Οι υδρογονάνθρακες θα πρέπει να διανύσουν περίπου 70km ώστε να φτάσουν στον φλοιό από τον ανώτερο μανδύα. Οι υδρογονάνθρακες θα μπορούσαν να φτάσουν γρηγορότερα στον φλοιό σε σημεία λέπτυνσής (ωκεανοποίηση) ή σε σημεία όπου κάποιο συμβάν διέρρηξε τον φλοιό σε μεγάλο βαθμό (πρόσκρουση μετεωρίτη στον κόλπο του Μεξικού). Όμως και στις δύο περιπτώσεις δημιουργούνται ‘τάφροι’ που στη συνέχεια πληρώνονται με ιζήματα, τα οποία παράγουν θερμογενές πετρέλαιο και φυσικό αέριο, άρα πρέπει να προσδιοριστεί η προέλευση των υδρογονανθράκων.

Όσον αφορά τον Ελλαδικό χώρο πρόσφατες μελέτες έδειξαν την ύπαρξη αβιοτικού μεθανίου στο οφιολιθικό σύμπλεγμα της Όρθυος. Με βάση τα υπάρχοντα αποτελέσματα στον χάρτη που ακολουθεί (εικόνα 7) φαίνονται οι περιοχές της Ελλάδας που πρέπει να μελετηθούν με λεπτομέρεια για να δούμε αν υπάρχουν και αν μπορεί να γίνει η εκμετάλλευση τους.

Εικόνα 7: Γεωλογικός χάρτης στον οποίο φαίνονται οι περιοχές με σκούρο πράσινο όπου εμφανίζονται οφιόλιθοι.

Εικόνα 7: Γεωλογικός χάρτης στον οποίο φαίνονται οι περιοχές με σκούρο πράσινο όπου εμφανίζονται οφιόλιθοι.

Για να μην γίνει άλλη μια πηγή αναξιοποίητη, μια πηγή υδρογονανθράκων αστείρευτη, μια πηγή ανανεώσιμη, μια πηγή που αν υπάρχει και αξιοποιηθεί θα προστατεύσει άμεσα και έμμεσα το περιβάλλον, μια πηγή που μπορεί να αποτελέσει λύση της ανάπτυξης και οικονομικής ευημερίας της χώρας μας. Το μόνο που χρειάζεται είναι προγραμματισμός, έρευνα και ένα μεγάλο ΘΕΛΩ.

* Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους πτυχιούχους του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών κ.κ. Καταχανάκη Ελένη και Σιδερίδη Αλκιβιάδη, για την αναλυτική εργασία που προετοίμασαν και παρουσίασαν με τίτλο «Θεωρία αβιοτικής προέλευσης υδρογονανθράκων, αβιοτικό μεθάνιο στην Ελλάδα», στα πλαίσια του μαθήματος «Γεωλογία Πετρελαίων», τμήματα της οποίας χρησιμοποίησα για την οργάνωση και παρουσίαση του παρόντος άρθρου.


Αβραάμ Ζεληλίδης γεννήθηκε το 1960 στη Μαρίνα Ναούσης της Ημαθίας. Έγινε πτυχιούχος γεωλόγος το 1984 και διδάκτορας το 1988 στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Διορίστηκε ως λέκτορας το 1993 και από το 2009 ως τακτικός καθηγητής  στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Διετέλεσε Κοσμήτορας της Σχολής Θετικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας την περίοδο 2006-2010. Ασχολείται ερευνητικά με την ανάλυση Ιζηματογενών Λεκανών, Στρωματογραφία ακολουθιών, Σεισμική Στρωματογραφία και Γεωλογία Πετρελαίων. Έχει εκπονήσει πολλά ερευνητικά έργα για πετρελαϊκές εταιρείες χρησιμοποιώντας δεδομένα τόσο επιφάνειας όσο και υπεδαφικά, ενώ οργάνωσε πολλά σεμινάρια πεδίου για πετρελαϊκές εταιρείες του εξωτερικού. Έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 110 εργασίες σε διεθνή περιοδικά, οι πιο πολλές των οποίων αναφέρονται στο δυναμικό των υδρογονανθράκων στην Ελλάδα, και έχουν παρουσιαστεί σε Διεθνή Συνέδρια σε όλο τον κόσμο (Ιαπωνία, Ευρώπη, Αμερική, Αφρική). Έχει προσκληθεί σε διεθνή φόρα και Συνέδρια ως ειδικός σε θέματα υδρογονανθράκων για την ΝΑ Μεσόγειο. Ήταν επιβλέπων Καθηγητής σε οκτώ διδακτορικές διατριβές με θέματα γεωλογίας πετρελαίων. Έχει εργαστεί ερευνητικά και σε περιοχές εκτός Ελλάδας, όπως ο κόλπος του Σουέζ στην Αίγυπτο ή στη Σικελία και έχει δημοσιεύσει εργασίες συνδέοντας την Ελλάδα με την Αίγυπτο ή την Σικελία με διεθνές ενδιαφέρον. Τέλος, έχει δώσει πολλές συνεντεύξεις σε τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές, εφημερίδες και περιοδικά, στην προσπάθεια του να αναδείξει το θέμα της ύπαρξης – αξιοποίησης των πεδίων υδρογονανθράκων στην Ελλάδα.